خان امير نظام گروسى ، و ميرزا على خان امين الدوله ، معروف گرديد ، و خطى كه امروز براى تحرير معمول است ، از اين سه شيوه خارج نيست . » « 1 » سه شخصيت هنرى سابق الذكر غير از مقام ممتازى كه در خوشنويسى دارند ، دشمن سياست‌هاى استعمارى و از رجال خوشنام كشور ، و از هواخواهان جدّى نفوذ فرهنگ و تمدن جديد در ايران ، و از مبارزان سرسخت فساد و انحطاط در عهد قاجاريه به‌شمار مىروند . ارزش و مقام قلم ، خط و كتابت سخنى چند در مقام و برترى قلم : « عتابى گويد : اقلام ، ستوران ذكاوتند . . . ابن ابو دؤاد گويد : قلم سفير عقل و رسول آن و زبان گويا ، و بهترين ترجمان اوست . طريح بن اسماعيل ثقفى گويد : عقل بزرگان زير زبان قلمشان است . . . عتابى گويد : به گريهء « 2 » اقلام ، كتابها خندانند . . . عبد الحميد گويد : قلم درختى است كه ميوهء آن الفاظ و فكر دريايى است كه مرواريد آن حكمت است و عقول تشنگان ، از آن سيراب گردد . افلاطون در برترى خط گويد : خط عقال ( زانوبند ) عقل است . . . ابو دلف گويد : خط بوستان دانش است . نظام گويد : خط امر روحى است اگرچه در حواس بدنى ظاهر است « 3 » در برترى كتاب مهنود گويد : اگر كتاب رشته تجربه‌هاى گذشتگان را به‌هم پيوسته نمىداشت ، رشته‌هاى متاخرين به سبب فراموشى از هم گسيخته مىشد . بزرگمهر گويد : كتاب صدف حكمت است كه از جواهر طبيعت بازمىگردد . ديگرى گويد : اين علم‌ها تك‌تك مىروند ، با كتاب آنها را به نظم درآوريد و اين ابيات فرارى هستند ، با كتابت آنها را مهار كنيد . كلثوم بن عمرو عتابى در وصف كتاب گويد : لنا ندماءُ ما يَمَلّ حديثهم * امينُون مامونونَ غيبا و مشهدا يفيدوننا من علمهم علم ما مضى * وراياً و تاديباً و امراً مُسّدَدا « 2 » ترجمه فارسى : ما نديمانى داريم كه سخنانشان ملالت‌آور نيست و در نهان و آشكار

--> ( 1 ) . مصاحب : دايرة المعارف فارسى « 1 - س » ص 902 ( 2 ) . صداى قلمها ( 3 ) . الفهرست ، پيشين ، ص 16 به بعد